OMM Redaksiyası
İsraildə oktyabrın 27-də keçiriləcək seçkidə Benyamin Netanyahunun müttəfiqləri və rəqibləri növbəti hökumətin formalaşmasında təsir qazanmağa çalışırlar. Səsvermə onun müharibə dövründəki rəhbərliyi ilə bağlı referendum kimi qiymətləndirilir; kiçik partiyalar isə hakimiyyət balansını müəyyən edə bilər.
AnewZ-nin məlumatına görə, seçki Netanyahunun 7 oktyabr 2023-cü il hücumunu və sonrakı üç illik müharibələri necə idarə etdiyinə dair qiymət kimi qəbul olunur. Həmin hücum İsrailin qurulmasından bəri ölkədə baş vermiş ən ölümcül hücum olub.
Seçicilər ayrı-ayrı namizədlərə deyil, partiyalara səs verirlər. Partiyalar daha sonra hökumət koalisiyası yaratmaq üçün ittifaq danışıqları aparırlar. İsrailin 78 illik tarixində heç bir partiya 120 yerlik parlamentdə — Knessetdə — təkbaşına mütləq çoxluq əldə etməyib.
Çoxluq üçün ən azı 61 yer tələb olunur, buna görə kiçik partiyalar koalisiya danışıqlarında mühüm təsirə malikdir. Parlamentə düşmək üçün partiyalar səslərin ən azı 3,25 faizini toplamalıdır.
İsrailin ən uzun müddət baş nazir olmuş Netanyahunun üç ayrı dövrdə hakimiyyətdə keçirdiyi müddət 18 ildən çoxdur. Ölkədə baş nazirin vəzifədə qala biləcəyi müddətə məhdudiyyət yoxdur. Rəqibləri seçiciləri ona yenidən müddət verməməyə çağırır, 7 oktyabr hücumuna onun uğursuzluqlarının yol açdığını iddia edir və məsuliyyətdən yayınmaqda ittiham edirlər.
Netanyahunun Likud partiyası və müttəfiqləri
Likud. Adı “Birlik” mənasını verən Likud İsrailin əsas sağçı partiyasıdır. Partiya fəhlə sinfinə mənsub seçicilərə və ənənəvi dini baxışları olan yəhudilərə müraciət edir; millətçiliyi liberal iqtisadi siyasətlə birləşdirir.
Likud 2022-ci il seçkisində səslərin təxminən dörddəbirini qazanıb. Netanyahu daha sonra ifrat sağçı və ultraortodoks partiyalarla koalisiya quraraq ölkənin son onilliklərdəki ən sağçı hökumətlərindən birini formalaşdırıb.
Otzma Yehudit. “Yəhudi Gücü” mənasını verən ifrat sağçı Otzma Yehudit əvvəlki seçkidə Dini Sionist Partiyası və ifrat sağçı Noam fraksiyası ilə ittifaqda iştirak edib. Bu qüvvələr birlikdə 14 yer qazanıblar.
Partiyanın lideri İtamar Ben-Qvir milli təhlükəsizlik naziri olub və polisə nəzarətə məsuliyyət daşıyıb. Ultra millətçi siyasətçi olan Ben-Qvir təhrikçilik və terrorizmi dəstəkləmək ittihamları ilə dəfələrlə həbs edilib.
Şas. Şas — Sefardların Mühafizəçiləri adının qısaltması — əsasən Şimali Afrika və Yaxın Şərq kökləri olan yəhudilərin dəstəklədiyi ultraortodoks partiyadır. Bu icmalar İsrail cəmiyyətində uzun müddət ayrı-seçkiliklə üzləşiblər.
Partiya ərəb ölkələri ilə münasibətlərin normallaşdırılmasını dəstəkləyir və 2022-ci ildə 11 yer qazanıb. 2023-cü ildə Ali Məhkəmə vergi pozuntularına görə məhkum edilmiş partiya lideri Arye Derinin hökumət vəzifəsi tutmasını qadağan edib.
Birləşmiş Tövrat Yəhudiliyi. Bu ittifaq icmasının sosial xidmətlərini əsas prioritet sayan iki ultraortodoks partiyanı bir araya gətirir.
Şas kimi, Birləşmiş Tövrat Yəhudiliyinin üzvləri də ultraortodoks kişilərin hərbi xidmətdən azad olunmasını təmin edən qanun layihəsini qəbul etdirə bilmədiyinə görə Netanyahudan narazıdırlar.
Dini Sionist Partiyası. İfrat sağçı Dini Sionist Partiyası sərt təhlükəsizlik siyasətini, yaşayış məntəqələrinin genişləndirilməsini və işğal altındakı İordan çayının qərb sahilində İsrail nəzarətinin gücləndirilməsini müdafiə edir.
Partiyanın lideri, maliyyə naziri Betsalel Smotriç yaşayış məntəqələri layihələrinə hökumətin əhəmiyyətli həcmdə vəsait ayırmasına nəzarət edib. Partiya daha sağ mövqedə olan “Zehut”la — “Kimlik”lə — müttəfiqdir, lakin seçki baryerini keçməkdə çətinlik çəkir.
Amcha Yisrael. Adı “İsrail xalqın” mənasını verən Amcha Yisrael avqustda təqaüddə olan general Ofer Vinter tərəfindən yaradılıb və əvvəlcə sağ cinahda gözlənilməz iddiaçı kimi ortaya çıxıb.
Partiya müharibələrin idarə olunmasından narazı olan Netanyahu tərəfdarlarını cəlb etməyə çalışır. Lakin ilkin dəstək artımı zəifləyib və partiya hazırda Knessetə düşmək üçün kifayət qədər səs toplamaqda çətinlik çəkir.
Netanyahuya qarşı çıxan partiyalar
Yashar! “Düz” mənasını verən yeni mərkəzçi Yashar! nəzərəçarpan dəstək qazanıb. Partiyaya Netanyahunun əsas rəqibi, keçmiş hərbi rəhbər Qadi Ayzenkot rəhbərlik edir. Onun oğlu Qəzzada döyüşlər zamanı həlak olub.
Partiya hamı üçün bərabər hərbi xidmət öhdəliyini müdafiə edir, yaşayış xərcləri və təhsil kimi daxili məsələlərə diqqət yetirir. O, həmçinin 7 oktyabr hücumunu araşdırmaq üçün dövlət komissiyası yaradılmasını istəyir.
Beyachad. “Birlikdə” mənasını verən Beyachad Naftali Bennet və Yair Lapidin partiyalarını birləşdirir.
İttifaqa rəhbərlik edən Bennet özünü İsrail institutlarına etimadı bərpa etməyə çalışan “yeni sağ”ın nümayəndəsi kimi təqdim edir. O, dini ayinlərə əməl etsə də, sosial məsələlərdə liberal baxışlara malikdir.
Lapidin Yesh Atid — “Gələcək var” — partiyası 2022-ci ildə 24 yer qazanaraq ən böyük müxalifət partiyası olub.
Demokratlar. İsrailin zəifləyən sol cinahını yeniləmək məqsədilə 2024-cü ildə yaradılan Demokratlar mərkəz-sol İşçi Partiyasını və ifrat solçu Meretz partiyasını bir araya gətirir.
İşçi Partiyası İsrailin mövcudluğunun ilk iyirmi ilində ölkəni idarə edib. Demokratların lideri Yair Qolan ərəb partiyalarının hökumət koalisiyasına daxil edilməsini dəstəkləyir.
Yisrael Beyteinu. “İsrail bizim evimiz” mənasını verən Yisrael Beyteinu əsasən keçmiş Sovet İttifaqından gələn mühacirlərin dəstəyini qazanmaq üçün yaradılıb.
Partiya xarici siyasət, təhlükəsizlik və iqtisadiyyat məsələlərində sağçı, sosial məsələlərdə isə daha solçu mövqelər tutur.
Partiya əvvəllər seçkilərdə Likudla birlikdə iştirak etsə də, lideri Aviqdor Liberman Netanyahu ilə yeni koalisiyaya qoşulmayacağını bildirib. O, “dünya baş-ayaq olsa belə” bunu etməyəcəyini deyib.
Ehtiyatda olan hərbçilər – İqtisadiyyat Partiyası. Yeni mərkəz-sağçı partiya ultraortodoks kişilərin hərbi xidmətdən azad edilməsinə son qoyulmasını və yaşayış xərclərinin azaldılmasını təbliğ edir. Partiyanın dəstəyi Knessetə düşmək üçün tələb olunan minimum göstərici ətrafındadır.
Lider Yoaz Hendel partiyasını “üçüncü blok” adlandırır. O, Netanyahu ilə Ayzenkotun ultraortodoks və ərəb partiyalarının iştirakı olmadan birlik hökuməti qurmasını müdafiə edir.
Ərəb partiyaları
İsrailin Fələstin əsilli vətəndaşları əhalinin təxminən 20 faizini təşkil edir. Ayrı-seçkilik və siyasətə inamın azalması seçici fəallığının aşağı olmasına təsir göstərib.
Netanyahu və onun əsas rəqibləri sağçı seçiciləri özlərindən uzaqlaşdıra biləcəyindən ehtiyat edərək ərəb tərəfdaşlarla koalisiya qurmayacaqlarını bildiriblər.
Bununla belə, seçkinin nəticəsi yaxın olarsa, kompromisə gedilməsi mümkündür və ərəb partiyaları növbəti baş nazirin kim olacağını müəyyənləşdirməkdə həlledici rol oynaya bilərlər.
Ra’am. Birləşmiş Ərəb Siyahısının qısaltması olan Ra’ama Mənsur Abbas rəhbərlik edir. Partiya İsrailin ərəb partiyaları arasında nisbətən mötədil hesab olunur.
Partiya paytaxtı Qüds olan Fələstin dövlətinin yaradılmasını dəstəkləyir, eyni zamanda cinayətkarlıq və iqtisadiyyat kimi yerli məsələlərə üstünlük verir.
Ra’am 2021-ci ildə beş yer qazanaraq hökumət koalisiyasına daxil olan ilk ərəb partiyası olub.
Abbas ayrıca Ərəb Partiyalarının Birgə Siyahısına qoşulmaqdan imtina edib. O, yəhudi siyasətçi və keçmiş polis komissarı Yoav Seqalovitsi öz müavini təyin edib.
Birgə Siyahı. Birgə Siyahı üç əsas ərəb partiyasını birləşdirir: Ta’al — Ərəb Yenilənmə Hərəkatının qısaltması; Hadash — “Yeni”; və Balad — Milli Demokratik Alyansın qısaltması.
Hadash 1977-ci ildən fəaliyyət göstərən yəhudi-ərəb partiyasıdır. Əvvəlki seçkidə Hadash-Ta’al ittifaqı beş yer qazanıb.
Birgə Siyahı Qəzzada müharibəyə və İsrailin İordan çayının qərb sahilini işğal etməsinə qarşı çıxır. Partiya ölkənin milli xarakterini yəhudi kimi müəyyən edən qanunları da rədd edir. Bu mövqe onun hökumət koalisiyasına qoşulmaq imkanlarını azaldır.
