OMM Redaksiyası
Azərbaycanın cənubundakı Malluba bataqlıqlarında dərman zəlilərinin yetişdirilməsi nəsildən-nəslə ötürülən ənənədir. Kamil Məmmədovun ailəsi əsrlərdir Hirudo orientalis — Qafqaz dərman zəlisi kimi tanınan növlə işləyir.
Əvvəllər əsasən ailə təsərrüfatı çərçivəsində aparılan bu fəaliyyət indi ölkənin neft və qazdan kənar iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi üçün potensial istiqamətlərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Dərman zəlilərinin yetişdirilməsi
Azərbaycanda istehsalçılar təbii mühitdən toplanan zəlilərdən asılılığı azaltmaq üçün nəzarətli yetişdirməyə keçirlər. Zəlilər xüsusi hazırlanmış qablarda artırılır, daha sonra torpaqda yumurta qoyurlar. Yumurtalar zəlilərin özlərinin yaratdığı baramalarda inkişaf edir və satış üçün hazır nəslə çevrilməsi altı-yeddi ay çəkir.
Bu dəyişiklik qismən ekoloji məhdudiyyətlərlə bağlıdır. Azərbaycanda təbii mühitdən zəli toplamaq ciddi şəkildə məhdudlaşdırılıb və illik yığım kvotası təxminən 36 kiloqramdır. Müqayisə üçün, qonşu Türkiyədə yığıma tonlarla ölçülən həcmdə icazə verilir.
Azexport ixracın təşviqi platformasının rəhbəri Ayxan Qadaşovun sözlərinə görə, hazırda Azərbaycanda təxminən 10 kommersiya zəli ferması fəaliyyət göstərir. O hesab edir ki, sahə beynəlxalq sertifikatlaşdırma tələblərinə cavab verə bilsə, əhəmiyyətli inkişaf potensialına malikdir.
Qeyri-neft ixracında yeni istiqamət
Azərbaycan qeyri-neft ixracını artırmağa çalışır. Rəsmi göstəricilərə əsasən, karbohidrogen sektorundan kənar sahələrdə, xüsusilə ərzaq istehsalı və kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracında artım müşahidə olunur.
Əczaçılıq və əlaqəli məhsullar da daha yüksək əlavə dəyər yarada və beynəlxalq alıcıları cəlb edə biləcək strateji istiqamətlər sırasında göstərilir. Dərman zəliləri bu yanaşmaya uyğun sahələrdən biri hesab olunur.
Sektor nümayəndələri bildirirlər ki, beynəlxalq sertifikata malik zəlilər qlobal bazarlarda daha yüksək qiymətə satıla bilər. Bununla belə, Azərbaycan bir sıra sahələrdə ixrac standartlarını uyğunlaşdırsa da, zəli sənayesi hələ beynəlxalq bazarlara tam çıxış üçün tələb olunan sertifikatları əldə etməyib.
Zəli müalicəsi və tibbi tətbiqlər
Dərman zəlilərinə kommersiya marağı onların tibbdə uzun tarixə malik istifadəsi ilə bağlıdır. Bakı yaxınlığındakı klinikalardan birində terapevt Bəhruz Zamanq zəli müalicəsini hicama və bitki mənşəli preparatlarla birləşdirir.
Onun sözlərinə görə, pasiyentlərin əksəriyyəti qan dövranı problemləri, əzələ ağrıları, damar xəstəlikləri və yüksək təzyiq səbəbilə müraciət edir. Zəli tüpürcəyində olan təbii antikoaqulyant hirudin maddəsi tibbi maraq doğuran əsas komponentdir. Qidalanma zamanı zəlilər qan axınını yaxşılaşdırdığı və damarların daralmasını azaltdığı ehtimal edilən fermentlər də ifraz edir.
Zamanq bu cür prosedurların yalnız mütəxəssis nəzarəti altında aparılmalı olduğunu vurğulayıb: “Zəlilərin ev şəraitində, mütəxəssis nəzarəti olmadan tətbiq edilməsinin qəti əleyhinəyik”.
Zəli müalicəsi xalq təbabəti ilə müasir klinik praktikanın kəsişməsində yer alır. Tarixi mənbələrdə zəlilərdən Qədim Misirdə istifadə edildiyi, sonrakı əsrlərdə isə Avropada geniş yayıldığı qeyd olunur.
Müasir tibb alternativ müalicə üsullarının standart praktikaya daxil edilməsi üçün ciddi elmi sübutlar tələb edir. Buna baxmayaraq, dərman zəlilərindən Avropanın, Yaxın Şərqin və Şimali Amerikanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə rekonstruktiv cərrahiyyə və xüsusi qan dövranı müalicələrində istifadə olunur.
Bakıdakı tibb mərkəzlərindən birində 181 pasiyentin iştirakı ilə aparılan son araşdırmada, Azərbaycanda lisenziyalı fermələrdən alınan zəlilərdən istifadə etməklə osteoartrit və qan dövranı ilə bağlı pozuntular da daxil olmaqla bir sıra hallarda müsbət nəticələr qeydə alınıb.
Azərbaycanın dərman zəlisi sektoru qədim ənənəni müasir ixrac biznesinə çevirməyə çalışır. Bu sahənin qeyri-neft iqtisadiyyatında əhəmiyyətli yer tutub-tutmayacağı sertifikatlaşdırma sistemlərindən, beynəlxalq qaydalardan və qlobal bazarlara çıxış imkanlarından asılı olacaq.
