OMM Redaksiyası
İranın ali lideri Müctəba Xamneyi atasının öldürülməsindən və özü ağır yaralanmasından altı ay sonra da ictimaiyyət qarşısına çıxmayıb. Onun səhhəti, idarəetmə qabiliyyəti və ölkədə hakimiyyətin faktiki olaraq kim tərəfindən həyata keçirildiyi ilə bağlı suallar yaranıb.
56 yaşlı Müctəba Xamneyi martın 8-də, atası Ayətullah Əli Xamneyinin fevralın 28-də ABŞ və İsrailin zərbələri nəticəsində öldürülməsindən bir neçə gün sonra Ekspertlər Məclisi tərəfindən ali lider seçilib. Həmin vaxtdan etibarən onun təsdiqlənmiş fotoşəkli, videosu və ya səs yazısı yayımlanmayıb. O, iyul ayında atasının dəfn mərasimlərində də görünməyib.
İran rəsmiləri və ölkə rəhbərliyinə yaxın yüksək vəzifəli şəxslər Müctəba Xamneyinin sağ olduğunu və təhlükəsiz bir məkandan ali hakimiyyəti həyata keçirdiyini bildirirlər. Onların sözlərinə görə, davam edən sui-qəsd təhlükəsi səbəbindən liderin ictimaiyyət qarşısına çıxmaması zəruridir. Bununla belə, onun adından yazılı bəyanatlar və qərarlar yayımlanır.
Müctəba Xamneyinin səhhəti ilə bağlı iddialar
Müctəba Xamneyi müharibənin ilk zərbələri zamanı yaralanıb. Tehran xəsarətlərin dəqiq dərəcəsini açıqlamayıb. Lakin “Reuters” avqust ayında yüksək rütbəli İran mənbələrinə istinadən onun ağır yaralandığını və üzünün eybəcərləşdiyini yazıb.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp avqustun 26-da Müctəba Xamneyinin sağ olduğuna inandığını, lakin “çox ağır yaralandığını” deyib. Tramp xəsarətlərin bədənin sol tərəfinə, o cümlədən qol və ayağa təsir etdiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, bu qənaət qismən İran müzakirəçilərinin qərarları yekunlaşdırmazdan əvvəl Xamneyi ilə məsləhətləşməyə ehtiyac duyduqlarını söyləməsinə əsaslanıb.
ABŞ mediasında daha əvvəl yayılan məlumatlarda isə onun qol və ayaqlarından bir neçə əməliyyat keçirdiyi, üzündə və dodaqlarında danışıq qabiliyyətinə təsir edən ciddi yanıqlar olduğu iddia edilib. ABŞ-ın müdafiə naziri Pit Heqset də Xamneyinin yaralandığını və böyük ehtimalla eybəcərləşdiyini söyləyib. Tehran bu məlumatları rəsmi şəkildə təsdiqləməyib.
İran rəsmiləri nə deyir?
İran rəsmiləri ali liderin vəziyyətini fərqli təqdim edirlər. Prezident Məsud Pezeşkian avqust ayında Müctəba Xamneyi ilə yeddi saatlıq görüş keçirdiyini bildirib. Digər yüksək səviyyəli İran mənbələri isə onun hesabatlar aldığını, yüksək vəzifəli şəxslərlə görüşdüyünü və əsas qərarlar üzrə son sözü saxladığını deyiblər.
Avqustun 30-da Müctəba Xamneyinin “Telegram” hesabında İslam Birliyi Həftəsi ilə bağlı yazılı müraciət yayımlanıb. O, xüsusilə Körfəz ölkələri olmaqla, müsəlman dövlətlərini “əsl düşmən” adlandırdığı qüvvəyə qarşı birliyə çağırıb. Müraciətdə daha geniş əməkdaşlıq və qarşılıqlı müdafiənin vacibliyi vurğulanıb. Lakin bu bəyanat onun səhhəti barədə vizual və ya səsli sübut təqdim etməyib.
İranda hakimiyyəti faktiki olaraq kim həyata keçirir?
İran rəsmiləri liderin ictimaiyyət qarşısına çıxmamasının əsas səbəbinin təhlükəsizlik olduğunu bildirirlər. Yüksək səviyyəli mənbələrin sözlərinə görə, mart ayından etibarən Müctəba Xamneyi ilə şəxsən görüşən məmurların sayı çox azdır. Onlar liderin yeri və hərəkətləri barədə məlumatların ABŞ və ya İsrailə yeni zərbə imkanı verə biləcəyini düşünürlər.
İranın keçmiş rəsmisi və Xamneyi ailəsinə yaxın şəxs Məhəmməd Hüseyn Xoşvaxt “The Atlantic” jurnalına bildirib ki, təhlükəsizlik tədbirləri səbəbindən mart ayından bəri beşdən az şəxs Müctəba Xamneyi ilə görüşüb. Pezeşkian da daha əvvəl ali liderlə əlaqə saxlamağın “son dərəcə çətin” olduğunu söyləyib.
Uzunmüddətli yoxluq hətta İslam Respublikasının tərəfdarları arasında da narahatlıq yaradıb. KİV-in məlumatına görə, Qum şəhərində bir Bəsic üzvü tərəfdarların Müctəba Xamneyinin səsini eşitməyə və ya onun ölkəyə rəhbərlik etdiyini göstərən sübut görməyə ehtiyac duyduğunu deyib.
Müharibədən sonra qərarların qəbulunda Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu daha mühüm rol oynamağa başlayıb. KİV onların münaqişə dövründə təsirini artırdığını və yüksək səviyyəli siyasi fiqurlarla yanaşı strateji qərarlarda əsas mövqedə qaldığını yazıb. Bununla yanaşı, İran mənbələri Müctəba Xamneyinin müzakirələrdə tam iştirak etdiyini və əsas məsələlər üzrə son qərar səlahiyyətini saxladığını bildirir.
Hazırda onun İslam Respublikasının formal dini və siyasi mərkəzi olaraq qalması, gündəlik idarəetmədə isə yüksək səviyyəli təhlükəsizlik rəsmilərinə güvənməsi mümkündür. Digər ehtimala görə, səhhəti idarəetmə qabiliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırıb və bu qurumlar daha böyük müstəqillik əldə edib. Mövcud müstəqil ictimai sübutlar bu ssenarilərdən hansının reallığa daha yaxın olduğunu müəyyən etməyə imkan vermir.
Müctəba Xamneyinin hər növbəti ay ictimaiyyət qarşısına çıxmaması onun səhhəti, niyyətləri və qərar qəbuletmədə rolu ilə bağlı fərqli iddialara daha geniş meydan açır. İranın ali lideri görünməz və eşidilməz olaraq qaldığı müddətdə onun legitimliyi və ölkənin müharibədən sonrakı siyasi düzəni ilə bağlı qeyri-müəyyənlik davam edəcək.
