5 fevral 2026-cı ildə ABŞ-Rusiya strateji sabitliyini tənzimləyən son müqavilə olan Yeni Strateji Silahların Azaldılması Müqaviləsi (Yeni START) müddəti bitir.
“Operativ Məlumat Mərkəzi-OMM” xəbər verir ki, bu, ilk ABŞ-Sovet tərksilah müqavilələrinin əldə edildiyi 1972-ci ildən bəri ilk dəfədir ki, ən böyük nüvə arsenallarına sahib olan ABŞ və Rusiyanın onları idarə etmək üçün heç bir etibarlı müqaviləsi olmayacaq.
İmzalama, təsdiqləmə
Yeni START Müqaviləsi Rusiya və ABŞ Prezidentləri Dmitri Medvedev və Barak Obama tərəfindən 8 aprel 2010-cu ildə Praqada imzalanmışdır. Onun rəsmi adı Amerika Birləşmiş Ştatları ilə Rusiya Federasiyası arasında Strateji Hücum Silahlarının Daha da Azaldılması və Məhdudlaşdırılması Tədbirləri haqqında Müqavilədir (Yeni START və ya Praqa Müqaviləsi kimi də tanınır).
Təsdiq qanunları Rusiya Prezidenti tərəfindən 28 yanvar 2011-ci ildə, ABŞ Prezidenti tərəfindən isə 2 fevral 2011-ci ildə imzalanmışdır. Təsdiq sənədləri 5 fevral 2011-ci ildə Münhendə mübadilə edilmişdir. Sənəd 31 iyul 1991-ci il tarixli Strateji Hücum Silahlarının Azaldılması və Məhdudlaşdırılması haqqında Müqaviləni (START-1) və 24 may 2002-ci il tarixli Amerika Birləşmiş Ştatları ilə Rusiya Federasiyası arasında Strateji Hücum Silahlarının Azaldılması haqqında Müqaviləni (SORT) əvəz etmək üçün qüvvəyə minmişdir.
Əsas müddəalar, qüvvədə olma müddəti
Yeni START Müqaviləsində Rusiya və ABŞ-nin yeddi il ərzində hər iki tərəfdə yerləşdirilən qitələrarası ballistik raketlərin (QBR), sualtı qayıqlardan buraxılan ballistik raketlərin (SLBM) və ağır bombardmançı təyyarələrin sayını 700-ə, nüvə başlıqlarını 1550-yə, yerləşdirilən və yerləşdirilməyən QBR və SLBM buraxılış qurğularının, eləcə də ağır bombardmançı təyyarələrin sayını 800-ə endirməsi və məhdudlaşdırması (və sonradan aşmaması) nəzərdə tutulur. Müqavilə "yerləşdirilməyən" çatdırılma vasitələri və buraxılış qurğuları, başqa sözlə, döyüş hazırlığı vəziyyətində olmayan, lakin təlim və ya sınaq üçün istifadə edilən və döyüş başlıqları ilə silahlanmayanlar anlayışını təqdim etdi (START I yerləşdirilən strateji çatdırılma vasitələrinə yerləşdirilən nüvə başlıqlarını əhatə edirdi). Hər bir tərəf Müqavilə çərçivəsində müəyyən edilmiş ümumi limitlər daxilində strateji hücum silahlarının tərkibini və strukturunu müstəqil olaraq müəyyən etmək hüququna malikdir. ABŞ 2017-ci ilin sentyabrında, Rusiya isə 2018-ci il fevralın 5-də performans meyarlarına çatdı.
Yeni START strateji hücum silahlarının milli ərazidən kənarda yerləşdirilməsini qadağan edir. Sənədin iki müddəası anti-ballistik raket müdafiəsinə (ABM) aiddir: biri strateji hücum silahları (nüvə silahları) və strateji müdafiə silahları (raket əleyhinə müdafiə sistemləri) arasındakı əlaqəyə, digəri isə qitələrarası ballistik raket və SLBM buraxılış qurğularının raket əleyhinə tutucu buraxılış qurğuları üçün buraxılış qurğularına çevrilməsinin, eləcə də onların tərs çevrilməsinin qadağan edilməsinə aiddir. Raket müdafiəsinə heç bir məhdudiyyət yoxdur. Sözdə partlayış potensialı - nisbətən tez yerləşdirilə bilən ehtiyatda olan nüvə başlıqları sayılmır. Nüvə silahları üzərində qarşılıqlı nəzarəti təmin etmək üçün Müqavilə ABŞ və Rusiyanın bir-birinin hərbi nüvə obyektlərində qarşılıqlı yoxlamalar aparmasını nəzərdə tuturdu. Müxtəlif məsələləri müzakirə etmək üçün məsləhət komissiyası yaradıldı.
Sənədin 10 il (2021-ci ilin fevral ayına qədər) müddətində qüvvədə olması və beş illik uzadılması nəzərdə tutulmuşdu. Rusiya və ABŞ bu seçimdən 2021-ci ildə istifadə edərək, onu 5 fevral 2026-cı ilə qədər uzatdılar.
Yeni START böhranı, dayandırma
2022-ci ilin avqust ayında Rusiya ABŞ-yə müvəqqəti olaraq New START yoxlamaları üçün obyektlərini bağladığını bildirdi. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi bunun 2022-ci ilin fevral ayında Rusiyanın Ukraynada xüsusi hərbi əməliyyatının başlamasından sonra Qərbin tətbiq etdiyi Rusiya əleyhinə sanksiyalar fonunda qəbul edilmiş məcburi bir qərar olduğunu izah etdi. Müfəttişləri daşıyan Rusiya təyyarələrinin keçidinə qoyulan qadağa, tranzit zamanı viza problemləri və xidmətlər üçün ödənişlərin edilməsindəki çətinliklər əslində Rusiyanın ABŞ ərazisində yoxlamalar aparmaq üçün ən kiçik bir şansını əlindən aldı və "ABŞ tərəfi üçün birtərəfli üstünlük yaratdı".
21 fevral 2023-cü ildə ABŞ-nin Rusiya obyektlərində yoxlamalara icazə vermək tələblərinə və Rusiyanın ABŞ-də bu cür yoxlamalar aparmasının mümkünsüzlüyünə cavab olaraq, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Rusiyanın Yeni START Müqaviləsini dayandırdığını elan etdi. Müvafiq qanun Dövlət Duması və Federasiya Şurası tərəfindən təsdiqləndikdən sonra 28 fevralda imzalandı.
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi və Müdafiə Nazirliyi Rusiyanın Müqavilədə nəzərdə tutulan kəmiyyət məhdudiyyətlərinə riayət etməyə davam edəcəyi barədə açıqlamalar veriblər. 2023-cü ilin iyun ayında Moskva və Vaşinqton böyük strateji qüvvə təlimləri və raket buraxılışları barədə bildiriş mübadiləsini davam etdirmək barədə razılığa gəliblər və həmçinin Müqavilə çərçivəsində kəmiyyət məhdudiyyətlərinə riayət etmək niyyətlərini təsdiqləyiblər. 22 sentyabr 2025-ci ildə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin bildirib ki, Rusiya Yeni START Müqaviləsinin müddəti bitdikdən sonra bir il ərzində onun əsas məhdudiyyətlərinə riayət etməyə hazırdır, bir şərtlə ki, ABŞ da buna əməl etsin. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Rusiya liderinin təklifini "yaxşı fikir" adlandırsa da, Vaşinqtondan rəsmi cavab gəlməyib.
Yeni bir razılaşma üçün perspektivlər
2026-cı ilin yanvar ayında Donald Tramp ABŞ-nin "digər oyunçuların" iştirakı ilə "daha yaxşı bir razılaşma" bağlayacağını bildirdi. Xüsusilə, onun administrasiyası Çini yeni müqavilənin hazırlanmasına daxil etmək niyyətini dəfələrlə dilə gətirib. Lakin Pekin ABŞ və Rusiyadan əhəmiyyətli dərəcədə geri qaldığını əsas gətirərək, nüvə raket potensialına məhdudiyyətlər qoyan hər hansı bir razılaşmada iştiraka qarşı çıxır. Moskva hesab edir ki, Fransa və Böyük Britaniyanın nüvə arsenalları nəzərə alınmadan yeni START müqaviləsinin bağlanması mümkün deyil. Bundan əlavə, Vaşinqtonun Moskvaya qarşı xarici siyasətində fundamental dəyişiklik olmadan Rusiya ilə ABŞ arasında strateji sabitlik üzrə heç bir dialoq mümkün deyil. 3 fevral 2026-cı ildə Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Sergey Ryabkov qeyd etdi ki, Vaşinqton Moskvaya qarşı xarici siyasət kursunda köklü bir dəyişiklik etməsə, Rusiya ilə ABŞ arasında strateji təhlükəsizlik dialoqunu canlandırmaq mümkün olmayacaq. "Hazırda ABŞ ilə strateji sabitlik üzrə mənalı dialoqun bərpası üçün heç bir ilkin şərt yoxdur. Əhəmiyyətli islahatlar tələb olunur: ABŞ-nin bizimlə münasibətlərinə ümumi yanaşmasında təkmilləşdirmələr", - deyə rəsmi bildirib.
Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (SIPRI) məlumatına görə, 2025-ci ilin yanvar ayı etibarilə Rusiya və ABŞ birlikdə bütün nüvə silahlarının təxminən 90%-nə sahib idilər: Rusiyanın 4309, ABŞ-ın isə 3700 döyüş başlığı var idi. Fransa və Böyük Britaniyanın arsenalında müvafiq olaraq 290 və 225 döyüş başlığı, Çinin isə 600 döyüş başlığı olduğu təxmin edilirdi.
