OMM Redaksiyası
ABŞ qoşunlarının İraqdan çıxarılması ilə Vaşinqtonun ölkədəki hərbi mövcudluğu azala bilər. Bununla belə, ABŞ-ın İraq iqtisadiyyatındakı maliyyə təsiri hələ də güclüdür.
Səddam Hüseynin devrilməsinə səbəb olan ABŞ rəhbərliyindəki müdaxilədən iyirmi ildən çox vaxt keçsə də, İraqın neft gəlirlərinin əhəmiyyətli hissəsi Nyu-York Federal Ehtiyat Bankı ilə əlaqəli hesablar vasitəsilə hərəkət edir. Bu mexanizm 2003-cü ildən sonrakı siyasi düzənin ən mühüm və mübahisəli miraslarından birinə çevrilib.
Tənqidçilər sistemi İraqın maliyyə suverenliyini məhdudlaşdıran vasitə sayır. Tərəfdarları isə onun ölkənin gəlirlərini qorumağa və iqtisadiyyata etimadı saxlamağa kömək etdiyini bildirirlər.
Sistem necə formalaşıb?
Mexanizmin əsası ABŞ rəhbərliyindəki müdaxilədən sonra qoyulub. Koalisiya Müvəqqəti Administrasiyası BMT mandatı çərçivəsində İraqın İnkişaf Fondunu yaradıb. Məqsəd neft gəlirlərini idarə etmək və onları sanksiyalar, eləcə də beynəlxalq təcrid dövründən qalan mübahisələrdən qorumaq olub.
Sonradan bu struktur İraq Mərkəzi Bankının Nyu-York Federal Ehtiyat Bankında saxlanılan hesabına çevrilib. İraq neftini alan xarici alıcılar ödənişləri bu sistem vasitəsilə həyata keçirirlər.
Neft İraq iqtisadiyyatının əsasını təşkil edir. ABŞ Dövlət Departamentinin son qiymətləndirmələrinə görə, neft gəlirləri dövlət gəlirlərinin böyük əksəriyyətini təşkil edir. Buna görə də Bağdad neft satışından əldə olunan vəsaitin fasiləsiz daxil olmasından ciddi şəkildə asılıdır.
Sistem İraqa neft ödənişlərini dollarla almağa və həmin vəsaiti dövlət xərcləri, eləcə də beynəlxalq ticarət üçün istifadə etməyə imkan verir. Hökumət büdcə xərclərini maliyyələşdirmək üçün gəlirlərin bir hissəsini dinara çevirir, kommersiya bankları isə idxal və beynəlxalq əməliyyatların ödənişləri üçün dollara çıxışa ehtiyac duyur.
Dollar axınları ABŞ-ın üstünlük təşkil etdiyi maliyyə sistemindən keçdiyinə görə, Vaşinqton köçürmələrin necə və nə vaxt həyata keçirilməsinə təsir göstərə bilir. Bu təsir siyasi gərginlik dövrlərində daha aydın görünür.
Dollar köçürmələri ABŞ-a hansı təsiri verir?
Reuters-in məlumatına görə, məsələ 2020-ci ildə İraq parlamentinin ABŞ-ın iranlı komandir Qasem Soleimanini Bağdadda öldürməsindən sonra xarici qoşunların çıxarılmasına çağıran qərar qəbul etməsi ilə beynəlxalq diqqət çəkib. Həmin vaxt Vaşinqtonun İraqın Nyu-Yorkda saxlanılan vəsaitlərə çıxışını məhdudlaşdırmaq ehtimalını gündəmə gətirdiyi bildirilirdi.
Reuters daha sonra ABŞ rəsmilərinin İranla yaxın əlaqələri olduğu düşünülən İraq siyasi qüvvələri ilə bağlı mübahisələr zamanı dollar köçürmələrinin məhdudlaşdırılması ehtimalından istifadə etdiyini yazıb. Analitiklər bildirirlər ki, dollar əldə etmək imkanına nəzarət İraqın bank sektoruna, valyuta məzənnələrinə və dövlət maliyyəsinə birbaşa təsir göstərə bilər.
İran amili və suverenlik mübahisəsi
İraqın həm Vaşinqton, həm də Tehranla strateji münasibətlər saxlaması bu məsələni daha həssas edir. ABŞ rəsmiləri İraqdan dollar axınlarına daha ciddi nəzarətin sanksiyalardan yayınmanın qarşısını almağa, İrana və İranla əlaqəli qruplara maliyyə köçürmələrini məhdudlaşdırmağa kömək etdiyini bildiriblər.
Tənqidçilər isə mövcud mexanizmi İraqın xarici təzyiqlərə açıq qalmasının göstəricisi sayırlar. Bir sıra iraqlı siyasətçilər üçün müzakirə milli suverenlik məsələsi ilə sıx bağlıdır.
ABŞ qoşunlarının çıxarılması İraqın neft gəlirlərini idarə etmək üçün alternativ mexanizmlər axtarmalı, yaxud ABŞ maliyyə sistemindən asılılığını azaltmalı olub-olmadığı barədə sualları yenidən gündəmə gətirib. Bu təkliflər vaxtaşırı səsləndirilsə də, onların həyata keçirilməsi çətin olub.
Dünya neft ticarətinin böyük hissəsi dollarla aparılır. İqtisadçılar mövcud mexanizmlərdən uzaqlaşmağın ciddi maliyyə riskləri yarada biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər.
İraq iqtisadiyyatını şaxələndirməyə və neftdən asılılığını azaltmağa çalışdıqca, ölkənin ABŞ-la maliyyə münasibətləri müzakirə mövzusu olaraq qalacaq. ABŞ hərbçilərinin çıxması ikitərəfli münasibətlərdə bir mərhələnin sonu ola bilər, lakin beynəlxalq maliyyə, neft bazarları və dolların üstünlüyü ilə bağlı əlaqələrin davam edəcəyi gözlənilir.
İraqın neft sərvəti Bəsrə yataqlarından hasil olunsa da, onun dövriyyəsini dəstəkləyən maliyyə infrastrukturunun böyük hissəsi hələ də Nyu-York üzərindən işləyir.
