OMM Redaksiyası
İran iyun ayında imzalanmış memorandumda razılaşdırılan yeddi şərt yerinə yetirilənədək Hörmüz boğazının bağlı qalacağını bəyan edib. Bu açıqlama ABŞ Prezidenti Donald Trampın Tehranla bağlı mümkün növbəti addım barədə tezliklə qərar verə biləcəyini bildirdiyi vaxta təsadüf edir.
İran parlamentinin sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf bazar günü deyib ki, Vaşinqton şərtləri yerinə yetirməyincə Tehran strateji su yolunu açmayacaq. Dövlət mediasının onun sözlərindən gətirdiyi sitata görə, “İran İslam Respublikasının mövqeyi tam aydın və qətidir. İslamabad Anlaşma Memorandumu əsasında müəyyənləşdirilmiş yeddi şərtimiz yerinə yetirilməyənədək Hörmüz boğazı açılmayacaq”.
Qalibaf əlavə edib ki, Vaşinqton “diplomatik prosesi uzatmaq və birtərəfli tələblər irəli sürmək dövrünün başa çatdığını anlamalıdır”.
Danışıqlarda əsas diqqət Hörmüz boğazıdır
İran ötən ay BMT Baş Assambleyasında təklif təqdim edib. Təklifə əsasən, razılaşdırılmış şərtlər yerinə yetirilərsə, Hörmüz boğazından normal dəniz nəqliyyatı yeddi gün ərzində bərpa oluna bilər. ABŞ ötən həftə təklifə Qətər vasitəçiləri üzərindən cavab verib.
İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bəqayi bildirib ki, Tehran ABŞ-ın cavabına dair ümumi mövqeyini vasitəçilər vasitəsilə çatdırıb, lakin Vaşinqtona bildirilməli olan əlavə məqamlar da var. Onun sözlərinə görə, ABŞ-ın təklifləri, xüsusilə nüvə məsələsində, əvvəlki mövqelərinə az-çox uyğundur. Bəqayi vurğulayıb ki, hazırkı mərhələdə İranın diqqəti Hörmüz boğazına yönəlib və su yolunda təhlükəsizliyin bərpası üçün ABŞ-ın konkret addımları lazımdır.
Bəqayi İranın sanksiyaların yüngülləşdirilməsi müqabilində BMT-nin nüvə nəzarəti qurumu olan Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin yoxlamalarına razılıq verdiyini təkzib edib. O, Tehranın Vaşinqtonla nüvə danışıqlarına başlamadığını deyib.
Rəsmilər arasında yayılan sənəddə iyun memorandumunun daha geniş variantını bərpa etmək məqsədilə yeddi günlük etimad quruculuğu prosesinin təsvir olunduğu bildirilir. Buraya İranın nüvə proqramı ilə bağlı addımlar da daxildir. Müzakirələr barədə məlumatlı bir rəsmin sözlərinə görə, əsas fikir ayrılığı planın ümumi məzmunundan deyil, tədbirlərin hansı ardıcıllıqla həyata keçirilməsindən qaynaqlanır.
Tramp hərbi əməliyyatlarla bağlı qərar verə bilər
Tramp şənbə günü Ağ Evdən Ohayoya seçki kampaniyası səfərinə yola düşməzdən əvvəl jurnalistlərə İranla bağlı qərar verəcəyini söyləyib. O, “İran məhv edilib. Yeganə sual budur: bu, asan yolla, yoxsa çətin yolla olacaq” deyib. Tramp həmçinin İranın nüvə silahı əldə etmək planlarından, demək olar ki, imtina etdiyini iddia edib.
“Axios” cümə günü Trampın milli təhlükəsizlik üzrə yüksək vəzifəli müşavirlərinin Kemp-Deviddə İran və Yəməndəki Səudiyyə-Husi qarşıdurması ilə bağlı ABŞ-ın mümkün addımlarını müzakirə etmək üçün gizli görüş keçirdiyini yazıb.
İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bazar günü Tehranda xarici ölkələrin səfirləri və diplomatları qarşısında çıxışında Vaşinqtonun diplomatiyanı seçəcəyinə ümid etdiklərini bildirib. Bununla yanaşı, ABŞ hərbi əməliyyatları bərpa edərsə, İranın buna hazır olduğunu vurğulayıb: “Əgər yenidən hərbi həll yoluna üz tutsalar, əvvəlkindən daha hazırlıqlıyıq və özümüzü müdafiə etmək üçün lazım olan bütün addımları atacağıq”.
“Reuters” daha əvvəl ABŞ genişmiqyaslı hücumları bərpa edəcəyi halda İran rəsmilərinin daha geniş və sərt cavab planı hazırladığını xəbər verib. Üç yüksək vəzifəli iranlı rəsmiyə və müzakirələrdən məlumatlı başqa bir şəxsə istinadən verilən xəbərə görə, İranın yüksək rütbəli komandirləri mümkün hədəflərin dairəsini ABŞ-la əlaqəli obyektlərdən genişləndirmək, ABŞ-ın hərbi əməliyyatlarını dəstəkləyən ölkələri və ehtimal ki, Yaxın Şərqdən kənardakı məkanları da hədəfə almaq planlarını nəzərdən keçirirlər.
İran ordusunun sözçüsü Məhəmməd Əkrəminiya da bazar günü “Fars” agentliyinə ölkəsinin raketlərinin mənzilini artırmağı planlaşdırdığını bildirib.
Hörmüz boğazı regional gərginliyin mərkəzindədir
Qətər gərginliyi azaltmaq və Hörmüz boğazını yenidən açmaq səyləri çərçivəsində Vaşinqtonla Tehran arasında mesajlar ötürür. Münaqişədən əvvəl dünya üzrə neft və mayeləşdirilmiş təbii qazın təxminən beşdə biri bu su yolu ilə daşınırdı.
Mövcud münaqişə ABŞ və İsrailin fevralın 28-də İrana hücumları ilə başlayıb. Aprelin 8-də elan olunan atəşkəs müharibənin ilkin 40 günlük mərhələsini başa çatdırıb, lakin ara-sıra toqquşmalar davam edib. İyun memorandumu sonradan gərginliyin azaldılması üçün yeni çərçivə yaradıb; sənəddə Hörmüz boğazı və İranın nüvə proqramı ilə bağlı tədbirlər də yer alıb.
Hazırda Tehran boğazın açılmasını ABŞ-ın razılaşdırılmış yeddi şərti yerinə yetirməsi ilə əlaqələndirir. Tramp isə diplomatiyanı davam etdirmək və ya hərbi əməliyyatlara qayıtmaq arasında seçim barədə düşünür.
