OMM Redaksiyası
Azərbaycanın Türkiyə iqtisadiyyatına yatırdığı milyardlarla dollar, Qarabağda türk şirkətlərinə verilən iri layihələr və iki ölkə arasındakı iqtisadi münasibətlərin gələcəyi yenidən müzakirə mövzusuna çevrilib. Əsas sual isə budur: Türkiyə ilə qardaşlıq münasibətləri Azərbaycanın üzərinə əlavə maliyyə öhdəlikləri qoyurmu?
"Operativ Məlumat Mərkəzi-OMM" xəbər verir ki, Azərbaycan və Türkiyə arasında strateji tərəfdaşlıq uzun illərdir siyasi, hərbi və iqtisadi sahələrdə inkişaf edir. Lakin Türkiyənin bəzi siyasi və media dairələrində Azərbaycana qarşı səsləndirilən fikirlər iki ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlığın nə dərəcədə qarşılıqlı faydaya əsaslandığı məsələsini gündəmə gətirir.
Xüsusilə Azərbaycanın 2020-ci ildə Vətən müharibəsində qazandığı qələbədə Türkiyənin rolunu önə çəkərək Bakının Ankaraya mənəvi və iqtisadi borcu olduğunu iddia edən yanaşmalar mübahisə doğurur.
Halbuki Azərbaycan Türkiyəyə yalnız siyasi tərəfdaşlıq təklif etməyib. Bakı bu ölkənin iqtisadiyyatına milyardlarla dollar sərmayə yatırıb, fövqəladə vəziyyətlərdə böyük həcmdə humanitar yardım göstərib və türk şirkətlərinin Qarabağda iri layihələr həyata keçirməsinə imkan yaradıb.
Türkiyə Qətərdən 15 milyard dollarlıq dəstək almışdı
Türkiyənin xarici maliyyə resurslarına müraciət etməsi yeni hadisə deyil.
2018-ci ildə türk lirəsinin kəskin ucuzlaşdığı və ölkənin ciddi iqtisadi çətinliklərlə üzləşdiyi dövrdə Qətər Türkiyəyə 15 milyard dollarlıq investisiya paketi ayırmağa hazır olduğunu açıqlamışdı.
Həmin il iki ölkənin mərkəzi bankları arasında valyuta svopu sazişi imzalanmış, 2020-ci ildə isə razılaşmanın həcmi 15 milyard dollar ekvivalentinədək artırılmışdı.
Bu addımlar Türkiyə iqtisadiyyatında maliyyə sabitliyinin dəstəklənməsinə yönəlmişdi. Bununla belə, həmin vəsaitlər əvəzsiz yardım deyil, investisiya və qarşılıqlı maliyyə öhdəlikləri çərçivəsində nəzərdə tutulan resurslar idi.
Azərbaycan Türkiyəyə nə qədər sərmayə yatırıb?
İki ölkənin iqtisadi münasibətlərində diqqətçəkən məqamlardan biri Azərbaycanın Türkiyəyə yatırdığı investisiyaların həcmidir.
SOCAR Türkiye şirkətinin 4 iyun 2026-cı il tarixli açıqlamasına əsasən, Azərbaycan şirkətinin Türkiyəyə yatırdığı investisiyaların ümumi həcmi təxminən 19,5 milyard dollara çatıb.
Bu sərmayələr hesabına Türkiyədə STAR neft emalı zavodu, Petkim neft-kimya kompleksi, Petlim liman infrastrukturu və digər iri sənaye obyektləri inkişaf etdirilib.
Təkcə STAR neft emalı zavodunun investisiya dəyəri təxminən 6,3 milyard dollar təşkil edir. Müəssisə Türkiyənin neft məhsullarına tələbatının təxminən beşdəbirini qarşılayır.
Bu layihələr Türkiyə iqtisadiyyatında yeni iş yerlərinin yaradılmasına, sənaye istehsalının genişlənməsinə və idxaldan asılılığın azalmasına xidmət edir.
Qarabağda Türkiyə şirkətlərinə 5 milyard dollarlıq layihələr
Azərbaycanın Türkiyə iqtisadiyyatına verdiyi töhfə yalnız birbaşa investisiyalarla məhdudlaşmır.
2025-ci il dekabrın 22-də Baş nazir Əli Əsədov açıqlayıb ki, Türkiyənin 20-yə yaxın şirkəti Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində ümumi dəyəri təxminən 5 milyard dollar olan 50-yə yaxın layihənin icrasında iştirak edir.
Türkiyənin ticarət naziri Ömər Bolat da bu layihələrin ümumi dəyərinin 5 milyard dolları keçdiyini bildirib.
Söhbət yolların, nəqliyyat və enerji infrastrukturunun, mühəndis qurğularının və digər strateji obyektlərin inşasından gedir.
Qeyd edək ki, 5 milyard dollar layihələrin ümumi dəyəridir və bu məbləğin hamısının artıq podratçılara ödənildiyi anlamına gəlmir.
Bununla belə, həmin müqavilələr Türkiyə şirkətləri üçün uzunmüddətli iş imkanları və iqtisadi gəlir mənbəyi yaradır.
Türkiyə Azərbaycana nə qədər investisiya qoyub?
Azərbaycanın Ankaradakı səfirliyinin məlumatına görə, 1995–2025-ci illərdə Türkiyənin Azərbaycana birbaşa investisiyalarının həcmi 18,4 milyard dollar təşkil edib.
Bu məbləğin 13,6 milyard dolları neft-qaz sektoruna, 4,8 milyard dolları isə digər sahələrə yönəlib.
Beləliklə, hər iki ölkə qarşılıqlı investisiya əlaqələrində mühüm yer tutur. Bununla yanaşı, sərmayələrin hansı sahələrə yönəldilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan üçün əsas prioritetlərdən biri Türkiyə kapitalının ölkədə yüksək texnologiyalı istehsal, maşınqayırma, sənaye emalı və ixracyönümlü müəssisələrin yaradılmasına daha fəal cəlb edilməsidir.
Azərbaycan Türkiyəyə çətin günlərində də yardım edib
İqtisadi əməkdaşlıqla yanaşı, Azərbaycanın Türkiyəyə göstərdiyi humanitar dəstək də diqqət çəkir.
2021-ci ildə Türkiyədə genişmiqyaslı meşə yanğınları zamanı Azərbaycan yüzlərlə xilasedici və xüsusi texnika göndərib.
2023-cü il fevralın 6-da baş verən dağıdıcı zəlzələlərdən sonra isə Azərbaycan Türkiyəyə yardım göstərən ilk ölkələrdən biri olub.
Prezident İlham Əliyevin həmin il martın 16-da açıqladığı məlumatlara əsasən, Azərbaycan Türkiyəyə:
- 940 mütəxəssis və könüllü göndərib;
- 5320 tondan artıq humanitar yardım çatdırıb;
- 45 milyon dollardan çox maliyyə yardımı göstərib.
Bundan başqa, Azərbaycan Kahramanmaraşda zəlzələdən zərərçəkənlər üçün yaşayış kompleksinin tikintisinə təxminən 100 milyon dollar ayırıb.
2025-ci il iyunun 19-da Azərbaycan və Türkiyə prezidentləri həmin yaşayış kompleksinin açılışında iştirak ediblər.
Qarabağ qələbəsi ilə bağlı mübahisə: Silahların pulu ödənilib
İki ölkə arasında münasibətlərə dair müzakirələrdə ən həssas məsələlərdən biri də Azərbaycanın Vətən müharibəsində qazandığı qələbədir.
Türkiyə müharibə dövründə Azərbaycana mühüm siyasi dəstək göstərib. Lakin Türkiyənin bəzi media və siyasi dairələrində səsləndirilən, Azərbaycanın qələbəsini əsasən Türkiyə silahları ilə əlaqələndirən fikirlər mübahisələrə səbəb olur.
Prezident İlham Əliyev 2026-cı il oktyabrın 2-də açıqlamasında Azərbaycanın silahları dünya bazarı qiymətləri ilə, pulunu tam ödəməklə aldığını bildirib.
Bu mövqeyə əsasən, kommersiya müqaviləsi ilə həyata keçirilən silah alışı ayrıca siyasi və ya maliyyə borcu yaratmır.
Türkiyənin siyasi dəstəyi iki ölkə arasındakı strateji tərəfdaşlığın mühüm hissəsi olsa da, Qarabağın azad edilməsində əsas hərbi məsuliyyət və itkilər Azərbaycan Ordusunun üzərinə düşüb.
Bakıdan bundan sonra nə gözlənilir?
Mövzu ilə bağlı əsas müzakirə Azərbaycanın Türkiyə ilə iqtisadi əməkdaşlığını hansı istiqamətdə inkişaf etdirməli olduğu üzərində cəmləşir.
Azərbaycanın Türkiyədə iri sənaye müəssisələri yaratması və türk şirkətlərinə Qarabağda milyardlarla dollarlıq layihələrdə iştirak imkanı verməsi qarşılıqlı iqtisadi fayda məsələsini daha da aktuallaşdırır.
Bu baxımdan gələcək əməkdaşlıqda yeni sənaye müəssisələrinin yaradılması, texnoloji investisiyaların artırılması, yerli istehsalın genişləndirilməsi və hər iki ölkə üçün bərabər iqtisadi imkanların təmin olunması əsas prioritetlər kimi göstərilir.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan və Türkiyə arasındakı qardaşlıq münasibətləri qarşılıqlı dəstəyə əsaslansa da, hər iki ölkənin müstəqil iqtisadi maraqları və dövlət büdcəsi var.
İkitərəfli münasibətlərin gələcəyi isə yalnız tarixi və siyasi yaxınlıqdan deyil, həm də tərəflərin bir-birinə təqdim etdiyi real iqtisadi imkanlardan və qarşılıqlı faydadan asılı olacaq.
