Ali Məhkəmə ailə-hüquq münasibətlərində inqilabi bir yeniliyə imza atıb. Tarixdə ilk dəfə olaraq, şəxsiyyət hüquqlarının pozulması və buna görə mənəvi zərərin ödənilməsi mexanizmləri dəqiq izah edilib.
Bu barədə "Operativ Məlumat Mərkəzi-OMM"-ə məhkəmədən rəsmi məlumat verilib.
Ali Məhkəmənin Plenum Qərarı nələri dəyişir?
Məhkəmənin açıqlamasına görə, "Şəxsiyyət hüquqlarının müdafiəsi haqqında" 24 dekabr 2025-ci il tarixli Plenum Qərarında ər-arvadın şəxsiyyət hüquqlarının mahiyyəti xüsusi olaraq vurğulanıb. Sənəddə bu hüquqlara müdaxiləni qadağan edən hallar konkretləşdirilib.
Ər-arvadın toxunulmaz şəxsiyyət hüquqlarına aşağıdakılar daxildir:
- Nikaha daxil olmaq və boşanmaq hüququ;
- Ailədə hüquq bərabərliyi;
- Qarşılıqlı yardım və hörmət gözləmək hüququ;
- Sərbəst surətdə soyad, məşğuliyyət və sənət seçmək hüququ.
Hansı davranışlar mənəvi zərər üçün əsas yaradır?
Plenum Qərarına əsasən, aşağıdakı hallar birbaşa olaraq şəxsiyyət hüquqlarının pozulması hesab olunur və mənəvi zərərin ödənilməsi tələbini yarada bilər:
- Məişət zorakılığı, psixi və fiziki şiddət, təzyiq altında saxlama;
- Həyat yoldaşının xəstəliyi, cərrahi əməliyyatı və ya hamiləliyi zamanı onu köməksiz qoyma;
- Ailə sirrini və ya şəxsi sirri yayma;
- Şərəf və ləyaqəti alçaltma;
- Uşağın bioloji atası olmamasının müəyyən edilməsi ilə bağlı manipulyasiyalar;
- Saxta nikah (etibarsız nikah) bağlama;
- Qanuni əsas olmadan evdən çıxarma.
Ailə sirrinin qorunması və məxfilik
Ər-arvaddan birinin digərinin razılığı olmadan şəxsi və ya ailə sirri təşkil edən məlumatları yayması qəti qadağandır. Bura şəxsi yazışmalar, keçmişlə bağlı məlumatlar, intim münasibətlər və övladlığa götürmə ilə bağlı həssas detallar daxildir.
Xüsusilə, atalığı mübahisələndirən şəxsin illərlə qayğı göstərdiyi uşağın bioloji atası olmaması faktının üzə çıxması, həmin şəxsin valideynlik hüquqlarını pozmaqla yanaşı, onun şərəf və ləyaqətini də alçalda bilər.
Digər tərəfdən, atalığa dair mübahisə açmaq hüququndan sui-istifadə edilməsi, qərəzli və vicdansız iddiaların qaldırılması qarşı tərəfin (arvadın) şəxsiyyət hüquqlarını pozan amil kimi qiymətləndirilə bilər.
Hörmətsizlik və psixoloji təzyiq
Hörmətsiz davranış təkcə fiziki hərəkətlərlə məhdudlaşmır. Ər-arvaddan birinin digərini bəyənməməsini təhqiramiz formada bildirməsi, xarici görünüşünə lağ etməsi və ya onu "dəyərsiz" adlandırması ləyaqətin alçaldılmasıdır. Bu cür emosional və sosial təzyiqlər mənəvi zərər üçün hüquqi əsas yaradır.
Saxta nikah hallarında isə mənəvi zərər ödənilərkən cavabdehin təqsiri və iddiaçının nikahın saxtalığı barədə əvvəlcədən məlumatlı olub-olmaması nəzərə alınır.
Təzminat tələb etmək hüququ verməyən hallar
Hər boşanma və ya mübahisə mənəvi zərər demək deyil. Ər-arvaddan birinin ayrılmaq istəməsi, birgə əmlakın bölgüsünü tələb etməsi və ya nikah müqaviləsi təklif etməsi qanuni hüquqdur və pozuntu sayılmır.
Bundan əlavə, nikah münasibətləri faktiki bitdikdən sonra edilən bəzi hərəkətlər (məsələn, maddi yardım göstərməmə və ya xəstəliklə maraqlanmama) mənəvi zərər üçün əsas təşkil etmir.
Mənəvi zərərin məbləği necə hesablanır?
Məhkəmə mənəvi zərərin həcmini müəyyən edərkən standart meyarlarla yanaşı, aşağıdakı xüsusi halları da nəzərə alır:
- Evliliyin müddəti;
- Tərəflərin yaşı və sağlamlıq vəziyyəti;
- Yenidən evlənmə imkanları.
Aliment və əmlak hüquqlarının fərqi
Qeyd edilməlidir ki, yalnız şəxsiyyət (qeyri-əmlak) hüquqlarının pozulması mənəvi zərərə səbəb olur. Əmlak hüquqlarının pozulması birbaşa mənəvi zərər yaratmır.
Lakin istisnalar mövcuddur. Məsələn, aliment ödənilməməsi nəticəsində maddi yardıma ehtiyacı olan tərəf müalicə ala bilməyib səhhətini itirərsə, bu halda maddi zərərlə yanaşı, mənəvi zərər tələbi də irəli sürülə bilər.
