OMM Redaksiyası
ABŞ qoşunlarının sentyabrın 30-u gecəyarısı İraqdan tam çıxarılması planlaşdırılır. Bununla 2003-cü ildəki işğaldan sonra başlayan və təxminən 4 500 amerikalı hərbçinin ölümü ilə nəticələnən hərbi iştirak başa çatacaq.
Hazırda İraqda, əsasən Kürdüstan regionunda, bir neçə yüz ABŞ hərbçisinin qaldığı bildirilir. Onların da müəyyən edilmiş son tarixədək ölkəni tərk edəcəyi gözlənilir. ABŞ əvvəllər İraqda təxminən 2 500 hərbçi saxlayırdı, lakin onların əksəriyyəti artıq çıxarılıb.
Keçmiş prezident Co Bayden dövründə razılaşdırılan və prezident Donald Trampın rəhbərliyi ilə tamamlanan çıxış İraqın müasir tarixində mühüm mərhələni bağlayır. İndi əsas müzakirə mövzusu ABŞ qüvvələrinin gedib-getməyəcəyi deyil, bundan sonra İraqın necə formalaşacağıdır.
İran və müttəfiqlərinin təsiri arta bilər
Ən çox müzakirə olunan ehtimallardan biri regional güc balansının İranın xeyrinə dəyişməsidir. İraqlı təhlükəsizlik analitiki Casim əl-Bahadlinin “Reuters”ə bildirdiyinə görə, ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi koalisiya uzun müddət Tehranın təsirini məhdudlaşdıran amil olub.
ABŞ qüvvələrinin çıxmasından sonra İranla əlaqəli silahlı qrupların təhlükəsizlik və siyasi qərarların qəbulunda rolunu artırmağa çalışa biləcəyi bildirilir. “İraqda İslam Müqaviməti” qruplaşmasının nümayəndəsi Əbu Müctəba əl-Yasiri çıxışı “tarixi qələbə” adlandırıb. İran parlamenti də bu addımı alqışlayıb.
RAND Korporasiyasının qiymətləndirməsinə əsasən, tam çıxış İranın təsirini balanslaşdırmaq səylərini zəiflədə və “İŞİD”lə mübarizə missiyasını əsasən İraq və İranın üzərinə qoya bilər. “New Lines Institute” isə koalisiya qüvvələrinin yaratdığı imkan boşluqlarını İranla əlaqəli milislərin doldura biləcəyini ehtimal edir.
İŞİD yenidən fəallaşa bilər
Digər narahatlıq ABŞ qüvvələrinin getməsindən “İslam Dövləti” qruplaşmasının istifadə edib-etməyəcəyi ilə bağlıdır. Qruplaşmanın ərazi “xilafəti” illər əvvəl dağıdılsa da, onun şəbəkələrinin tamamilə yox olmadığı bildirilir.
“Reuters”in məlumatına görə, “İslam Dövləti” 2024-cü ildə İraqda 61 hücum həyata keçirdiyini açıqlayıb və gizli hüceyrələrini yenidən aktivləşdirib. Kürd komandir Sirvan Bərzani koalisiya qüvvələrinin çıxışı ilə bağlı xəbərlərin qruplaşmanın ruh yüksəkliyini artırdığını, gizli hüceyrələrin fəaliyyətində artım müşahidə olunduğunu deyib.
RAND tam çıxışın “İŞİD”lə mübarizəyə təsirini “çox yüksək” qiymətləndirib. “New Lines Institute” İraq və Suriyada hücumların əhəmiyyətli dərəcədə arta biləcəyini xəbərdar edib. Bununla belə, bəzi analitiklər “İslam Dövləti”nin İraqda əvvəlki gücünü itirdiyini düşünürlər.
Bağdad və Kürdüstan regionu yeni sınaqla üzləşə bilər
ABŞ qüvvələrinin çıxışı Bağdadla Kürdüstan Regional Hökuməti arasındakı münasibətləri də sınağa çəkə bilər. Mümkün variantlar arasında tam çıxış, ABŞ-ın İraq Kürdüstanında məhdud hərbi mövcudluğunu saxlaması və hərbi əməkdaşlığın iqtisadi əlaqələrlə əvəzlənməsi göstərilir.
Koalisiya tərəfdaşlarının, o cümlədən Almaniyanın bəzi obyektləri təhvil verməyə başladığı bildirilir. Kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi və müdafiə əməkdaşlığını əlaqələndirmək üçün yeni komitə də yaradılıb.
Bu mexanizmlərin nə dərəcədə səmərəli işləməsi ABŞ qüvvələrinin çıxmasından sonra təhlükəsizlik koordinasiyasının qorunması baxımından mühüm olacaq.
İqtisadi və geosiyasi nəticələr
Çıxışın mümkün təsirləri təhlükəsizlik sahəsi ilə məhdudlaşmır. Analitiklər bunun İraqın iqtisadi vəziyyətinə və beynəlxalq tərəfdaşlarla münasibətlərinə də təsir göstərə biləcəyini bildirirlər.
“Washington Institute” sanksiyalar və maliyyə razılaşmaları ilə bağlı mübahisələrin, o cümlədən İraqın ABŞ dollarına əsaslanan maliyyə sistemlərinə çıxışının təzyiq altına düşə biləcəyini qeyd edib. “The New Arab” isə ticarət və enerji ixracına mümkün məhdudiyyətlərlə bağlı narahatlıqları vurğulayıb.
NESA Mərkəzinin qiymətləndirməsinə görə, vaxtından əvvəl və ya düzgün idarə olunmayan çıxış ABŞ-ın xaricdə təhlükəsizlik öhdəliklərini davam etdirməyə marağının azaldığı barədə siqnal verə bilər. Bu vəziyyətin Çin və Rusiyanın xeyrinə işləyə biləcəyi ehtimal olunur.
İraq təhlükəsizlik məsələlərini müstəqil idarə edə bilər
Digər ssenari İraqın keçidi uğurla idarə etməsidir. “Defense Priorities” təşkilatının analitikləri hesab edirlər ki, çıxışla bağlı bəzi narahatlıqlar şişirdilir. Onların fikrincə, İraq təhlükəsizlik qüvvələri on il əvvəlki dövrlə müqayisədə daha hazırlıqlıdır və “İslam Dövləti” artıq əvvəlki ərazi gücünə malik deyil.
Təşkilat həmçinin ABŞ hərbçilərinin çıxmasının Vaşinqtonla İranın dəstəklədiyi qruplar arasında əsas gərginlik mənbələrindən birini aradan qaldıra və diplomatik imkanlar yarada biləcəyini bildirir.
İraqın keçmiş baş naziri Məhəmməd Şia əs-Sudani də xarici hərbi iştirakdan uzaqlaşmağın xarici qüvvələrə qarşı silahlı “müqavimət” üçün əsasları aradan qaldıracağını deyib. Bununla belə, sünni tayfa lideri Əbdürrəhman əz-Zübəi ölkənin təhlükəsizlik vəziyyətini tam müstəqil idarə etməyə hazır olmadığını və qısa müddətdə təhlükəli boşluq yarana biləcəyini vurğulayıb.
Analitiklər hansı məsələləri izləyəcək?
Növbəti 6-12 ay ərzində hadisələrin hansı ssenari üzrə inkişaf etdiyi daha aydın görünə bilər. Ekspertlər əsasən üç məsələyə diqqət yetirəcəklər:
- ABŞ qüvvələrinin çıxmasından sonra “İslam Dövləti”nin hücumlarının artıb-artmayacağı;
- İranla əlaqəli qrupların İraqın siyasi və təhlükəsizlik strukturlarında nə qədər təsir qazanacağı;
- ABŞ-ın Kürdüstan və digər mexanizmlər vasitəsilə məhdud hərbi mövcudluğunu və ya daha geniş əməkdaşlığını saxlayıb-saxlamayacağı.
Sonuncu ABŞ hərbçisinin İraqı tərk etməsi bir mərhələnin sonu olacaq. Lakin ölkənin gələcəyini əsasən İraq institutlarının, regional güclərin və beynəlxalq tərəfdaşların bu keçidə necə reaksiya verəcəyi müəyyənləşdirəcək.
