OMM Redaksiyası
Husi hərəkatı Yəmənin paytaxt Səna da daxil olmaqla, şimal-qərb hissəsinin böyük bölümünə nəzarət edən siyasi, dini və hərbi qruplaşmadır. Hərəkat 1990-cı illərdə Yəmənin şimalında kökləri olan zeydi şiə icmasının üzvləri tərəfindən yaradılıb.
İlk mərhələdə dini dirçəlişə yönələn və artan siyasi və xarici təsirə qarşı çıxan hərəkat sonradan silahlı qüvvəyə çevrilib. Husilər Yəmən hökuməti ilə bir neçə dəfə toqquşub, 2011-ci il “Ərəb baharı” etirazlarından sonra ölkədə yaranan siyasi böhrandan istifadə ediblər.
Husilər 2014-cü ildə Sənanı ələ keçirərək beynəlxalq səviyyədə tanınan hökuməti cənubdakı Ədən şəhərinə sıxışdırıblar. Bundan sonra qruplaşma Yəmənin əhalisinin əksəriyyətinin yaşadığı şimal-qərb ərazilərində nəzarətini möhkəmləndirib.
Səudiyyə Ərəbistanı ilə qarşıdurmanın səbəbi
Səudiyyə Ərəbistanı husilərin Sənanı ələ keçirməsindən sonra münaqişəyə birbaşa müdaxilə edib. Ər-Riyad hərəkatın cənub sərhədi yaxınlığında güclənməsindən və İranla əlaqələrindən narahat olaraq 2015-ci ildə koalisiya yaradıb və Yəmənə hərbi müdaxilə edib.
Müdaxilənin elan olunan məqsədi husiləri məğlub etmək, beynəlxalq səviyyədə tanınan hökuməti bərpa etmək və qruplaşmanın daha da genişlənməsinin qarşısını almaq idi. Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də daxil olmaqla müttəfiqləri genişmiqyaslı hava zərbələri endirib, husilər isə Səudiyyə ərazisinə raket və dronlar göndərib.
Tərəflərdən heç biri həlledici qələbə qazana bilməyib. 2022-ci ildə BMT-nin vasitəçiliyi ilə əldə olunan atəşkəs döyüşlərin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına və münaqişənin böyük ölçüdə dondurulmasına səbəb olub.
Münaqişə niyə yenidən qızışıb?
Son eskalasiya İran və ABŞ arasında daha geniş qarşıdurma ilə bağlıdır. Tehranla siyasi və hərbi əlaqələri olan husilər hazırkı münaqişədə İranı dəstəkləyirlər. İran, ABŞ, İsrail və Körfəz regionunu əhatə edən gərginlik artdıqca, husilərin Səudiyyə Ərəbistanına hücumları da bərpa olunub.
Husilər 2023-cü ilin sonlarından Qırmızı dənizdə və onun ətrafında kommersiya gəmilərinə də hücumlar təşkil edirlər. Qruplaşma bu kampaniyanın İsrailin Qəzzada apardığı müharibə fonunda fələstinlilərə dəstək məqsədi daşıdığını bildirir.
Hücumlar bir sıra gəmiçilik şirkətlərini Qırmızı dənizdən yayınaraq Ümid burnu ətrafından keçən daha uzun marşruta yönəldib. Bu isə səfər müddətinin, yanacaq xərclərinin və sığorta haqlarının artmasına səbəb olub.
Qırmızı dənizin əhəmiyyəti
Qırmızı dəniz Hind okeanını Süveyş kanalı vasitəsilə Aralıq dənizi ilə birləşdirən əsas dəniz ticarət yollarından biridir. Bab əl-Məndəb boğazı bu marşrutun giriş qapısı və mühüm gəmiçilik su yoludur.
Husi hücumları yük və enerji daşımalarını artıq pozub. Gəmiçilik marşrutlarına qarşı yeni kampaniya vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. Hörmüz boğazında da fasilələrin yaşandığı bir vaxtda bu proses qlobal neft bazarlarına, yükdaşıma xərclərinə və təchizat zəncirlərinə təsir göstərə bilər.
Husilər nə dərəcədə güclüdür?
Husilər nisbətən kiçik üsyançı qruplaşmadan on minlərlə döyüşçüsü olan, ağır silahlarla təchiz edilmiş təşkilata çevriliblər. Onların ballistik və qanadlı raketlərdən, eləcə də dronlardan ibarət arsenalı var.
Bu imkanlar husiləri regional təhlükəsizlik hesablamalarında mühüm amilə çevirib. Bununla belə, uzaq məsafədəki hədəflərə zərbə endirmək imkanları sabit deyil. Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-yə hücumlar əvvəl ciddi zərər vursa da, daha uzaq hədəflərə yönələn bir sıra zərbələr havadan müdafiə sistemləri tərəfindən dəf edilib və ya hədəfə çatmayıb.
Husilərin İranla əlaqələri
İran husilərin ən mühüm beynəlxalq dəstəkçilərindən biridir və bu hərəkatı daha geniş regional “Müqavimət oxu”nun bir hissəsi hesab edir. Bu şəbəkəyə Livanın “Hizbullah”ı və İraqdakı bir sıra şiə milisləri də daxildir.
ABŞ İranın “Hizbullah”ın dəstəyi ilə husilərə silah, maliyyə və təlim verdiyini bildirir. Husilər isə İranın proksisi olduqları barədə təsviri rədd edir və hərbi imkanlarını özlərinin inkişaf etdirdiyini deyirlər. Hərəkat İranın ali dini liderini əsas dini rəhbər kimi qəbul etmir və onun siyasi məqsədləri əsasən Yəmənlə bağlıdır.
Daha geniş münaqişə riski
Əsas narahatlıq yeni husi hücumlarının Səudiyyə Ərəbistanını illərlə davam edən nisbi sakitlikdən sonra yenidən qruplaşma ilə birbaşa hərbi qarşıdurmaya cəlb edə bilməsidir.
Bu, dünyanın ən ağır humanitar böhranlarından birini yenidən dərinləşdirə və onsuz da qeyri-sabit olan regiona əlavə gərginlik gətirə bilər. Səudiyyə Ərəbistanı ərazisini və kritik infrastrukturunu qorumaqla yanaşı, Yəməndə genişmiqyaslı müharibəyə qayıdışdan yayınmaq problemi ilə üz-üzədir.
