Sadələşdirilmiş vergi kimlərə tətbiq olunur: Tam bələdçi

Azərbaycanda sadələşdirilmiş vergi kimlərə şamil olunur, vergi neçə faizdir, 200 min manatlıq dövriyyə həddi nə deməkdir və kimlər bu vergi rejimindən istifadə edə bilməz? Bu yazıda sahibkarlar üçün sadələşdirilmiş vergi ilə bağlı əsas qaydaları sadə və anlaşıqlı formada təqdim edirik.

Sadələşdirilmiş vergi əsasən kiçik sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslərin tətbiq edə bildiyi vergi rejimlərindən biridir. Bu rejimdə vergi, bir sıra hallarda gəlirdən xərclər çıxılmadan əldə olunan ümumi hasilata tətbiq edilir.

Sadələşdirilmiş vergi nədir?

Sadələşdirilmiş vergi sahibkarın müəyyən edilmiş qaydalara uyğun olaraq əldə etdiyi ümumi hasilata tətbiq edilən vergidir.

Ümumi qaydada sadələşdirilmiş verginin dərəcəsi 2 faizdir. Vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında 200 min manatdan artıq olan ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul şəxslər isə müəyyən şərtlərlə 8 faiz dərəcə ilə sadələşdirilmiş vergi ödəyə bilərlər.

Məsələn, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisinin hesabat dövründə 10 min manat ümumi hasilatı varsa və ona 2 faizlik dərəcə tətbiq edilirsə, ödənilməli vergi 200 manat təşkil edir.

Kimlər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilər?

ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyata alınmayan və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200 min manat və ya daha az olan şəxslər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququna malikdirlər.

Bundan başqa, dövriyyəsi 200 min manatdan artıq olan ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul şəxslər də müəyyən edilmiş qaydada sadələşdirilmiş vergi rejimini seçə bilərlər. Bu halda vergi dərəcəsi 8 faizdir.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyiciləri sırasında qanunvericilikdə ayrıca göstərilən aşağıdakı fəaliyyət sahələri də var:

• Azərbaycanda sərnişin və yük daşımaları, o cümlədən taksi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər;
• idman mərc oyunlarının operatorları və satıcıları;
• lotereya təşkilatçıları və lotereya biletlərinin satıcıları;
• yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin təqdim edilməsini həyata keçirən fiziki şəxslər;
• torpaq sahələrinin təqdim edilməsini həyata keçirən şəxslər;
• qanunvericilikdə nəzərdə tutulan sabit vergi ödəyiciləri.

Bu fəaliyyətlərin hər biri üçün vergitutma və hesablanma qaydası ümumi 2 faizlik rejimdən fərqlənə bilər.

200 min manat dövriyyə həddi nə deməkdir?

Bu hədd sahibkarların ən çox diqqət etdiyi məsələlərdən biridir.

Əgər şəxs ƏDV məqsədləri üçün qeydiyyatda deyilsə və ardıcıl 12 aylıq dövrün istənilən ayında vergi tutulan əməliyyatlarının həcmi 200 min manatı keçmirsə, sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmaq hüququndan istifadə edə bilər.

Lakin fəaliyyət növü də nəzərə alınmalıdır. Məsələn, ictimai iaşə sahəsində dövriyyəsi 200 min manatdan artıq olan sahibkar da müəyyən şərtlərlə sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olaraq qala bilər və bu halda 8 faiz dərəcə tətbiq edilir.

Sadələşdirilmiş verginin dərəcəsi neçə faizdir?

Əsas dərəcə 2 faizdir.

Yəni sahibkarın vergiyə cəlb olunan ümumi hasilatı 50 min manatdırsa:

50 000 × 2% = 1 000 manat

Bu zaman əsas məqam ondan ibarətdir ki, sadələşdirilmiş vergi bir çox hallarda mənfəətə deyil, ümumi hasilata tətbiq edilir. Başqa sözlə, sahibkarın xərclərinin olması verginin hesablanması zamanı avtomatik olaraq hasilatdan çıxılmır.

İctimai iaşədə 8 faiz

Dövriyyəsi ardıcıl 12 aylıq dövr ərzində 200 min manatdan artıq olan ictimai iaşə fəaliyyəti ilə məşğul şəxs sadələşdirilmiş vergi rejimini seçərsə, 8 faiz dərəcə tətbiq olunur.

Məsələn:

30 000 × 8% = 2 400 manat

Sadələşdirilmiş vergi necə və nə vaxt ödənilir?

Sadələşdirilmiş vergi üzrə hesabat dövrü rübdür.

Vergi ödəyicisi hesabat rübündən sonrakı ayın 20-dən gec olmayaraq həm bəyannaməni təqdim etməli, həm də hesablanmış vergini dövlət büdcəsinə ödəməlidir.

Məsələn, yanvar-mart aylarını əhatə edən birinci rüb üzrə sadələşdirilmiş vergi bəyannaməsi və vergi ödənişi 20 aprelədək həyata keçirilməlidir.

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi hansı vergiləri ödəmir?

Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olan hüquqi şəxs ƏDV və mənfəət vergisinin, fiziki şəxs isə sahibkarlıq fəaliyyəti üzrə gəlir vergisi və ƏDV-nin ödəyicisi hesab edilmir.

Lakin bu, sahibkarın digər vergi və sosial öhdəliklərdən tamamilə azad olması demək deyil. Fəaliyyətin xarakterindən asılı olaraq digər ödənişlər və öhdəliklər yarana bilər.

Kimlər sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilməz?

Vergi Məcəlləsində sadələşdirilmiş vergitutma sistemindən istifadə edə bilməyən şəxslərin siyahısı müəyyənləşdirilib.

Bunlara, əsasən:

• aksizli və məcburi nişanlama ilə nişanlanmalı malları istehsal edən şəxslər;
• kredit təşkilatları;
• sığorta bazarının peşəkar iştirakçıları;
• investisiya fondları və onların idarəçiləri;
• qiymətli kağızlar bazarında lisenziyalaşdırılan şəxslər;
• lombardlar;
• qeyri-dövlət pensiya fondları;
• əmlakın icarəyə verilməsindən və royaltidən gəlir əldə edən şəxslər;
• təbii inhisar subyektləri;
• publik hüquqi şəxslər;
• müəyyən edilmiş həddən artıq əsas vəsaitə malik şəxslər;
• müəyyən hallarda işçilərinin orta sayı 10 nəfərdən çox olan istehsal fəaliyyəti ilə məşğul şəxslər;
• topdansatış ticarəti ilə məşğul olan şəxslər;
• müəyyən hallarda xidmət və işlər göstərən şəxslər;
• qızıl və ondan hazırlanmış zərgərlik məmulatları, eləcə də almaz satan şəxslər;
• xəz-dəri məmulatları satan şəxslər;
• lisenziya tələb olunan fəaliyyətlə məşğul olan şəxslər daxildir.

Burada fəaliyyətin konkret növü və sahibkarın iş modelinin də əhəmiyyəti olduğundan, yalnız fəaliyyət sahəsinin adına əsaslanaraq vergi rejimi seçmək düzgün deyil.

Xidmət göstərən sahibkarlar üçün mühüm məqam

Xidmət və işlərin görülməsi ilə məşğul olan şəxslərin sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olub-olmaması ayrıca diqqət tələb edir.

Məsələn, vergi ödəyicisi kimi uçotda olmayan şəxslərə, yəni əhaliyə xidmət göstərən şəxslər müəyyən hallarda sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi ola bilərlər.

Əgər sahibkar həm əhaliyə, həm də hüquqi şəxslərə və vergi ödəyicisi kimi uçotda olan fiziki şəxslərə xidmət göstərirsə, qanunvericilikdə müəyyən edilmiş 30 faizlik hədd nəzərə alınır. Vergi xidmətinin 2026-cı ildə dərc etdiyi izahda bu qaydanın tətbiqi ayrıca göstərilir.

Pərakəndə və topdansatış fəaliyyəti

Pərakəndə satışla məşğul olan sahibkarın eyni zamanda topdansatış həyata keçirməsi də sadələşdirilmiş vergi hüququna təsir edə bilər.

Qanunvericilikdə müəyyən edilən hallarda pərakəndə satışla yanaşı topdansatış fəaliyyəti həyata keçirən vergi ödəyicisi, elektron qaimə-faktura ilə rəsmiləşdirilməli əməliyyatların həcmi rüb ərzində ümumi ticarət əməliyyatlarının 30 faizindən çox olmadıqda sadələşdirilmiş vergi metodundan istifadə etmək hüququnu saxlaya bilər.

Daşınma və taksi fəaliyyəti

Sərnişin və yük daşımaları, o cümlədən taksi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər üçün sadələşdirilmiş verginin hesablanması ümumi 2 faizlik qaydadan fərqlənir.

Bu sahədə vergi konkret fəaliyyət və nəqliyyat vasitəsi üzrə müəyyən edilən qaydalar əsasında hesablanır. Buna görə taksi və sərnişindaşıma fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər ümumi dövriyyəyə 2 faiz tətbiq etməklə vergi hesablamamalıdırlar.

Yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin satışı

Mülkiyyətində olan yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrini təqdim edən fiziki şəxslər üçün də xüsusi sadələşdirilmiş vergi qaydaları mövcuddur.

Bu kateqoriyada vergi obyekti ümumi gəlir deyil, təqdim edilən əmlakın qanunvericilikdə müəyyən edilən göstəriciləri əsasında müəyyən olunur.

Bununla yanaşı, yaşayış sahələrinin təqdim edilməsi ilə bağlı müəyyən hallarda vergi azadolmaları da tətbiq edilir.

Torpaq satışı zamanı necə?

Mülkiyyətində olan torpaq sahəsini təqdim edən şəxslər də xüsusi qaydada sadələşdirilmiş verginin ödəyicisi ola bilərlər.

Bu halda vergitutma obyekti təqdim edilən torpaq sahəsidir və verginin hesablanması ümumi 2 faizlik dövriyyə prinsipi ilə aparılmır.

Vergi güzəştləri və azadolmalar

Vergi Məcəlləsində müəyyən fəaliyyətlər və əməliyyatlar üçün sadələşdirilmiş vergidən azadolmalar nəzərdə tutulur.

Bunlara, qanunvericilikdə müəyyən edilmiş şərtlərlə:

• kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalçıları tərəfindən öz məhsullarının satışından əldə edilən hasilat;
• müəyyən hallarda dövlət büdcəsinə olan vergi borclarının silinməsindən əldə olunan gəlirlər;
• ixrac təşviqi çərçivəsində ödənilən vəsaitlər;
• müəyyən şərtlərlə dividend gəlirləri;
• yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin, eləcə də torpaq sahələrinin təqdim edilməsi üzrə bəzi hallar;
• ailə üzvlərindən alınan hədiyyə, maddi yardım və miras;
• ər-arvad arasında aktivlərin verilməsi;
• boşanma prosesində keçmiş ər-arvad arasında aktivlərin verilməsi;
• dövlət ehtiyacları üçün torpaqların alınması ilə bağlı ödənilən kompensasiyalar və digər qanunvericilikdə nəzərdə tutulan hallar daxildir.

Lakin bu güzəştlərin hər birinin ayrıca şərtləri var. Buna görə konkret əməliyyat üzrə güzəştin tətbiq edilib-edilmədiyini ayrıca yoxlamaq lazımdır.

Əsas qaydaları qısa şəkildə necə yadda saxlamaq olar?

Sadələşdirilmiş vergi üzrə əsas məqamlar:

200 min manat – ƏDV qeydiyyatı ilə bağlı əsas dövriyyə hədlərindən biridir.

2 faiz – ümumi sadələşdirilmiş vergi dərəcəsi.

8 faiz – müəyyən şərtlərlə 200 min manatdan artıq dövriyyəsi olan ictimai iaşə fəaliyyəti üçün sadələşdirilmiş vergi dərəcəsi.

Rüb – sadələşdirilmiş vergi üzrə əsas hesabat dövrü.

20-si – rübdən sonrakı ayın 20-dək bəyannamə təqdim edilməli və vergi ödənilməlidir.

Yekun

Sadələşdirilmiş vergi sistemi sahibkar üçün vergi hesablanmasını nisbətən sadələşdirsə də, bu rejimin hər bir fəaliyyət sahəsinə eyni qaydada tətbiq edilməsi mümkün deyil. Dövriyyənin həcmi ilə yanaşı, sahibkarın fəaliyyət növü, müştərilərinin kimliyi, satış formasının pərakəndə və ya topdansatış olması, işçi sayı və digər meyarlar da nəzərə alınmalıdır.

Xüsusilə 200 min manatlıq həddin keçilməsi avtomatik olaraq bütün sahibkarların sadələşdirilmiş vergi rejimindən çıxması anlamına gəlmir. Məsələn, ictimai iaşə fəaliyyəti üçün qanunvericilik ayrıca seçim imkanı nəzərdə tutur. 2026-cı ildə bu sahədə dövriyyə həddinin hesablanması ilə bağlı POS-terminal ödənişlərinə dair yeni qaydalar da tətbiq edilir.