Marketlərdə enerji içkisi təəssüratı yaradan, lakin əslində energetik içki olmayan məhsullar satılır. AQTA-nın apardığı monitorinqlər zamanı belə halların istehlakçıların seçiminə təsir etdiyi müəyyənləşdirilib. Bəzi məhsulların üzərində isə energetik içkilər üçün nəzərdə tutulan xüsusi xəbərdarlıqlara belə rast gəlinib.
Bir içki qablaşdırmasının üzərində gücü və sürəti simvolizə edən heyvan, “power”, “energy” və buna bənzər ifadələr, idmançı obrazı və ya yüksək fiziki performansı xatırladan dizayn görəndə istehlakçı həmin məhsulu necə qəbul edir?
İlk baxışdan cavab sadə görünür: enerji içkisi kimi.
Lakin məsələ burasındadır ki, bazarda energetik içki olmayan, amma məhz bu təəssüratı yaradan sərinləşdirici içkilərin olduğu Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin (AQTA) monitorinqləri zamanı da müəyyən edilib.
Agentliyin 2026-cı ilin avqustunda yaydığı məlumata görə, sərinləşdirici içkilər bazarında aparılan monitorinqlər və təhlillər zamanı bəzi məhsulların etiketlənməsi, qablaşdırılması və reklamında istifadə olunan vizual və mətn elementlərinin istehlakçılarda həmin məhsulların energetik içki olması barədə yanlış təsəvvür yaratdığı aşkarlanıb.
Problem yalnız qablaşdırma deyil.
AQTA-nın diqqət çəkdiyi məqam kifayət qədər konkretdir.
Agentliyin məlumatına görə, bəzi sərinləşdirici içkilərin təqdimatında aqressiya, güc, dominantlıq, yüksək fiziki performans, sürət və üstünlük anlayışlarını ifadə edən təsvirlər, simvollar, heyvan obrazları, adlar və digər dizayn elementlərindən istifadə olunur.
Bundan başqa, reklam materiallarında idmançıların və yüksək fiziki aktivliyə malik şəxslərin yer alması da məhsulun energetik və ya idman içkisi olması barədə yanlış təəssürat yarada bilər.
Yəni söhbət yalnız məhsulun adında “enerji” sözünün olub-olmamasından getmir. Burada bütöv bir marketinq yanaşması – məhsulun adı, qablaşdırması, rəngləri, simvolları, reklamı və istehlakçıya ötürdüyü mesaj birlikdə qiymətləndirilir.
Bu məsələ təsadüfi də deyil.
AQTA-nın cari ilin ilk yarısının yekunlarına dair keçirdiyi mətbuat konfransında energetik içkilərlə bağlı aparılan monitorinqlərin nəticələri açıqlanarkən bildirilib ki, Agentliyin keçirdiyi sorğuda respondentlərin 72 faizi energetik içki olmayan məhsulları energetik içki kimi qiymətləndirib. Araşdırma zamanı müxtəlif alkoqolsuz içkilərdən nümunələr götürülüb, onların etiket məlumatları təhlil edilib və laborator müayinələr aparılıb. AQTA-nın açıqlamasına görə, nümunələrin 50 faizindən çoxunun qablaşdırılmasında güc, dominantlıq və aqressiyanı simvolizə edən heyvan təsvirləri, enerji və yüksək performansı ifadə edən sözlər, emblemlər və digər vizual elementlər aşkarlanıb.
Bu rəqəm məsələnin sadəcə marketinq zövqü məsələsi olmadığını göstərən ən diqqətçəkən göstəricilərdən biridir.
Bəs energetik içki nədir?
Energetik içkilər adi sərinləşdirici içkilərlə eyni kateqoriya deyil.
AQTA-nın məlumatına görə, energetik içkilərin tərkibində kofein, taurin, quarana, jenşen, inozitol, B qrupu vitaminləri, qlükoronolakton və digər komponentlər ola bilər. Bu məhsullara münasibətdə ayrıca tələblər müəyyən edilib.
Məhz buna görə energetik içkinin digər sərinləşdirici içkidən fərqləndirilməsi vacibdir.
Qanunvericiliyin tələblərinə əsasən energetik içkilərin etiketində “Energetik içki” ifadəsi mütləq göstərilməlidir. Həmçinin bu məhsulların üzərində 18 yaşdan aşağı şəxslərə satışın qadağan olması, alkoqollu içkilərlə birlikdə istifadə edilməməsi və digər xüsusi xəbərdarlıqlar yer almalıdır.
Deməli, burada maraqlı paradoks yaranır: energetik içki olmayan məhsul niyə energetik içkiyə aid xəbərdarlıqları və onun vizual kodlarını daşımalıdır?
AQTA-nın son monitorinqləri zamanı diqqət çəkən məqamlardan biri də məhz budur.
Agentlik bəzi sərinləşdirici içkilərin qablaşdırılmasında energetik içkilər üçün nəzərdə tutulmuş xəbərdarlıq və məhdudiyyətlərin istifadə edildiyini açıqlayıb.
Söhbət “18 yaşdan aşağı şəxslərə satışı qadağandır”, “Alkoqollu içkilərlə birlikdə və ya qarışdırılaraq istifadə edilməməlidir”, hamilə və süd verən qadınlara, eləcə də müəyyən xəstəlikləri olan şəxslərə istifadənin tövsiyə edilməməsi və “Gündəlik 500 ml-dən çox istifadə olunması tövsiyə edilmir” kimi ifadələrdən gedir. AQTA bildirir ki, bu xəbərdarlıqlar energetik içkilər üçün müəyyən edilmiş xüsusi tələblərdir və onların adi sərinləşdirici içkilərin üzərində istifadəsi istehlakçının çaşdırılmasına səbəb ola bilər.
Beləliklə, istehlakçı qarşısında məhsulun real kateqoriyasını müəyyənləşdirməklə bağlı əlavə sual yaranır.
Əgər içki energetik deyilsə, onun üzərində energetik içkilərə məxsus xəbərdarlıqların olması hansı məqsədə xidmət edir?
AQTA-nın istehsalçılara xəbərdarlığı
Məsələ artıq təkcə istehlakçıların diqqətinə çatdırılan tövsiyə səviyyəsində deyil.
AQTA tərəfindən alkoqolsuz içki istehsal edən müəssisələrin rəhbərlərinə göndərilmiş rəsmi məktubda energetik içki hesab edilməyən məhsulların etiket və qablaşdırılmasında istehlakçıda energetik içki təsəvvürü yarada biləcək müəyyən vizual elementlərin aşkar edildiyi bildirilir.
Məktubda xüsusilə aqressiya, güc və dominantlıq simvolu kimi qiymətləndirilə bilən heyvan təsvirləri, simvollar və ifadələrin məhsulun xüsusiyyətləri barədə yanlış təsəvvür yarada biləcəyi vurğulanır. AQTA bu səbəbdən müəssisələrdən istehsal etdikləri energetik içki təəssüratı yaradan məhsulların etiket və qablaşdırmasının qanunvericiliyin tələblərinə uyğunlaşdırılmasını tələb edir.
Məktubda “Qida təhlükəsizliyi haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 17.2.3-cü maddəsinə də istinad edilir. Həmin tələbə əsasən qida məhsullarının etiketlənməsi zamanı həmin məhsullara xas olmayan təsir və ya xassələr göstərilməməlidir. AQTA həmçinin tələblərin pozulması halında qanunvericilikdə nəzərdə tutulan məsuliyyətin yarana biləcəyini xatırladır.
Bu, Azərbaycanda ilk dəfə baş vermir.
Əslində, AQTA-nın bu istiqamətdə monitorinqləri yeni deyil.
Agentlik 2022-ci ildə apardığı araşdırmalar zamanı bir sıra sərinləşdirici içkilərin enerji içkisi olmadığı halda qablaşdırmalarında istehlakçıda belə təəssürat yaradan şüar və ifadələrin istifadə edildiyini açıqlamışdı.
Həmin monitorinqlər zamanı “Pit bull”, “Mohito Fresh”, “Fresco”, “Boom”, “Jaquar”, “Jara”, “Berg glukose”, “Bizon”, “Gorilla” və digər məhsulların energetik içki olmadığı müəyyən edilmişdi. AQTA eyni zamanda bəzi ticarət obyektlərində bu məhsulların birbaşa “enerji içkisi” kimi təqdim edildiyini, hətta enerji içkiləri bölməsində yerləşdirildiyini bildirmişdi.
İndi isə 2026-cı ildir və istehlakçının qarşısında eyni problem yenidən dayanır.
Dörd il əvvəl enerji içkisi olmadığı halda belə təsəvvür yaradan məhsullar aşkarlanıbsa, bu gün yenidən oxşar halların müəyyən edilməsi ən vacib sualı ortaya çıxarır: istehlakçı niyə hələ də məhsulun real xüsusiyyətləri ilə onun bazarda necə təqdim edilməsi arasındakı fərqin qurbanına çevrilir?
Məsələ sadədir: alıcı market rəfində bir məhsul görür. Qablaşdırmada güc, sürət, yüksək performans, aqressiv heyvan obrazları və energetik içkilərlə assosiasiya olunan digər elementlər var. Üstəlik, bəzi məhsulların üzərində energetik içkilərə məxsus xüsusi xəbərdarlıqlar da yerləşdirilir.
Bütün bunlar istehlakçıya hansı mesajı verir?
AQTA-nın öz araşdırmasının nəticəsi bu suala kifayət qədər ciddi cavab verir: Agentliyin keçirdiyi sorğuda respondentlərin 72 faizi energetik içki olmayan məhsulları energetik içki kimi qiymətləndirib.
Bu artıq sadəcə “uğurlu marketinq” adlandırıla biləcək bir nəticə deyil. Əgər məhsul energetik deyil, amma insanların böyük hissəsi onu energetik hesab edirsə, deməli, istehlakçı ilə məhsulun real mahiyyəti arasında ciddi informasiya problemi yaranıb.
Daha da diqqətçəkən məqam budur ki, AQTA-nın monitorinqində məhsulların 50 faizindən çoxunun qablaşdırılmasında güc, dominantlıq, aqressiya, enerji və yüksək performansı ifadə edən vizual elementlər aşkarlanıb. Belə olan halda “istehlakçı sadəcə etiketi oxusun” demək məsələnin bütün məsuliyyətini alıcının üzərinə qoymaq deməkdir.
Çünki istehlakçı məhsulu yalnız laborator analizdən keçirməklə seçmir. O, ilk növbədə qarşısındakı qablaşdırmaya, ada, simvollara, reklam mesajına və məhsulun mağazada necə yerləşdirildiyinə baxır.
Əgər bütün bu elementlər istehlakçıda məhsulun energetik içki olması barədə yanlış təsəvvür yaradırsa, burada kimin və necə məsuliyyət daşıdığı sualı qaçılmazdır.
Üstəlik, bu, ilk dəfə baş vermir. 2022-ci ildə də AQTA oxşar halları aşkarlayıb. Dörd il sonra eyni problemin yenidən gündəmə gəlməsi isə istehlakçının çaşdırılmasının niyə hələ də qarşısının tam alınmadığı sualını daha da kəskinləşdirir.
İndi məsələ yalnız hansı məhsulların energetik olub-olmamasından ibarət deyil. Məsələ istehlakçıya nə satıldığı qədər, onun nə aldığına inandırılmasıdır. Əgər energetik olmayan içki energetik kimi görünür, energetik içki kimi təqdim olunur və istehlakçıların əksəriyyəti onu energetik hesab edirsə, burada artıq istehlakçının seçim hüququndan danışmaq lazımdır.
İndi isə AQTA-nın yeni monitorinqindən sonra əsas gözlənti budur: istehlakçını çaşdırdığı müəyyən edilən məhsullarla bağlı hansı konkret tədbirlər görüləcək və 2022-ci ildən bəri davam edən bu problemin qarşısı nəhayət necə alınacaq?
İndi top kimdədir?
AQTA artıq problemin mövcudluğunu monitorinq nəticələri ilə ortaya qoyub, sahibkarların diqqətinə konkret tələbləri çatdırıb və istehsalçı, idxalçı və reklam subyektlərini istehlakçıları çaşdıra biləcək vizual və mətn elementlərindən istifadə etməməyə çağırıb.
İndi əsas məsələ həmin tələblərin bazarda necə icra olunacağıdır.
Hansı məhsulların qablaşdırması dəyişdiriləcək? Hansı istehsalçılar tələblərə əməl edəcək? Marketlərdə energetik içki olmayan məhsulların “enerji içkiləri” bölməsində yerləşdirilməsi kimi hallara qarşı hansı tədbirlər görüləcək?
Bütün bunlar yaxın dövrdə cavabını gözləyən suallardır.
Bir həqiqət isə artıq aydındır: energetik içki olmayan məhsul energetik içki kimi görünürsə, problem yalnız dizaynda deyil. Problem istehlakçının həmin məhsul haqqında hansı təsəvvürə yönləndirilməsindədir.
Ona görə də market rəflərində seçim edərkən məhsulun üzərindəki parlaq dizayna və iddialı adlara deyil, ilk növbədə etiketdə yazılan məlumatlara baxmaq lazımdır. AQTA da istehlakçılara energetik içkini müəyyən etmək üçün etiketdə məhz “Energetik içki” qeydinin olub-olmamasına diqqət yetirməyi tövsiyə edir.
